تخریب گسترده و سریع محیط زیست آینده ی زمین و حیات موجودات زنده را به طور جدی تهدید می کند. آموزه های دینی می تواند در این زمینه به ایجاد نگرش صحیح در میان پیروان ادیان یاری برساند. آموزه ی «خلیفةالله» در الهیات اسلامی، آموزه ای انسان محور و افراطی است که بر اساس آن انسان جانشین خداوند بر روی زمین و برتر از همه ی موجودات جهان است و می تواند همانند خداوند بر جهان و موجودات آن، بدون نیاز به پاسخگویی و مسئولیت پذیری فرمانروایی کند. در مقاله ی حاضر، با تکیه بر جست وجوی منابع گوناگون الهیات اسلامی و با روش تحلیل محتوا و هرمنوتیک نشان داده شده که آموزه ی «خلیفة الله» جایگاهی در منابع اصلی دین اسلام شامل قرآن و سنت ندارد. این آموزه تحت تأثیر اهداف و امیال سیاسی خلافت های اموی و عباسی شکل گرفته و تکامل یافته و به تدریج کاربرد اصطلاح «خلیفة الله» در متون تفسیری، کلامی، تاریخی، فلسفی، فقهی، ادبی و عرفانی مسلمانان تأیید و تثبیت شده است. جایگاه انسان در قرآن و سنت، مقام «عبدالله» است. انسان در موقعیت «عبدالله» خود را برتر از موجودات دیگر نمی داند و رفتار فروتنانه و خاکسارانه در مقابل طبیعت دارد و معتقد به سلطه بر محیط زیست و تخریب آن نیست. هرقدر احساس بندگی انسان در مقابل خداوند بیشتر باشد، فروتنی و احترام او در برابر آفریده های خداوند و طبیعت بیشتر است. «عبدالله» نگهبان و دوستدار محیط زیست است. متن کامل این مقاله به زبان انگلیسی می باشد. لطفا برای مشاهده متن کامل مقاله به بخش انگلیسی مراجعه فرمایید.لطفا برای مشاهده متن کامل این مقاله اینجا را کلیک کنید.

در منابع دینی ما از قرآن تا مأثورات ائمه (ع)، درباره مقام خلیفةاللهی مطالبی وجود دارد. در عرفان اسلامی نخستین بار ابن عربی، عارف قرن ششم هجری، اصطلاح «انسان کامل» را به کار برد و خلیفةاللهی را به انسان کامل نسبت داد. حال پرسش این است که: آیا انسان کامل ابن عربی، همان خلیفةالله است که در قرآن و منابع روایی به آن اشاره شده است یا نه؟ پاسخ این پرسش به تتبعی گسترده در تمام متون روایی نیاز دارد. پژوهش حاضر در صدد است ابتدا آموزه انسان کامل از منظر ابن عربی را بکاود و سپس با تکیه بر مأثورات امام سجاد (ع)، مقام خلیفةاللهی را از منظر ایشان بررسی کند. در فرجام به این نتیجه رسیدیم که انسان کامل مد نظر ابن عربی در برخی از ویژگی ها با خلیفةاللهی که امام سجاد (ع) بیان کرده است، شباهت دارد ولی در برخی دیگر با آن متفاوت است.

چکیده فارسی:آیه 31 سوره بقره ضمن ترسیم جایگاه انسان در هستی و رابطه او با خداوند، بسیاری از پرسش های انسان شناسی را پاسخ گفته است. اما وجود برخی ابهام ها و چالش ها در ذیل آیه، آن را به یکی از آیات پرچالش قرآن تبدیل ساخته است. اگر خلافت در این آیه به معنای نیابت و جانشینی از اسلاف اعم از جانشینی جنیان، نسناس و دیگر انسان های ماقبل حضرت آدم (ع) باشد، فضیلت قابل توجهی برای آن حضرت و ذریه او به دنبال نخواهد داشت، زیرا سیاق قبل و بعد از این آیه به طور عام دلالت بر این دارد که خلیفه الهی از موضوعات بسیار مهمی است که خداوند از آن به فرشتگانش خبر داده است. این مقاله با واکاوی دیدگاه مفسران فریقین مهم ترین مولفه ها و آثار نظریه «خلافت انسان» را مورد بررسی قرار می دهد.   چکیده عربی:الآیة 31 من سورة البقرة تصور مکانة الإنسان فی عالم الوجود و علاقته مع الله، و فیها إجابة عن الکثیر من الأسئلة حول معرفة الإنسان، غیر أن وجود بعض الجوانب الغامضة والمثیرة فی نهایة الآیة، جعل منها واحدة من الآیات المثیرة للجدل فی القرآن الکریم. فإن کانت الخلافة فی هذه الآیة بمعنی النیابة عن الاسلاف بمن فیهم الجن والنسناس والناس الآخرین قبل النبی آدم علیه السلام، فلیس فی ذلک فضیلة مرموقة له و لا لذریته، و ذلک لأن السیاق قبل و بعد هذه الآیة یدل بشکل عام علی أن خلیفة الله من القضایا المهمة التی أخبر بها الله ملائکته. هذه المقالة تبحث آراء مفسری الفریقین و تستعرض أهم مکونات و عناصر و معطیات نظریة خلافة الإنسان.

چکیده فارسی:استمرار وجود خلیفه اله باوری است که قرآن، برهان و عرفان آن را تایید می کنند، پیامبر اسلام (ص) از مصادیق بارز خلیفه اله است که پس از رحلتشان، به حکم خاتمیت منصب نبوت و رسالت به پایان رسید ولی شئون متعددی که قرآن برای پیامبر (ص) به عنوان خلیفه اله ثابت می داند، تعطیل بردار نیست، زیرا عالم بشری برای تداوم دریافت فیوضات تشریعی و عالم هستی برای تداوم دریافت فیوضات تکوینی، همچنان محتاج وجود و حضور خلیفه اله است. آنچه در این مقاله خواهد آمد این است که علم کلام با مراجعه به قرآن و برهان، و حکمت با مراجعه به آموزه فیض، استمرار وجودی خلیفه اله را در قالب امام معصوم منصوص و مستدل می سازد.   چکیده عربی:ان استمرار وجود خلیفة الله، عقیدة یؤیدها القرآن والبرهان والعرفان. فرسول الله (ص) من المصادیق البارزة لخلیفة الله. و من بعد رحلته انقطع منصب النبوة والرسالة بحکم کونه خاتم الأنبیاء، الا ان الشؤون المتعددة التی یثبتها القرآن للنبی (ص) بصفته خلیفة لله لا یمکن تعطیلها، و ذلک لأن العالم البشری فی تداوم تلقی الفیوضات التشریعیة، و عالم الوجود فی استمرار تلقی الفیوضات التکوینیة یبقیان بحاجة الی وجود و حضور خلیفة الله. تعنی هذه المقالة بأن تثبت بالأدلة استمرار وجود خلیفة الله فی قالب الإمام المعصوم، و ذلک فی علم الکلام من خلال الرجوع إلی القرآن والبرهان، و فی الحکمة من خلال الرجوع إلی عقیدة الفیض.

نسبت انسان کامل، یا به تعبیر روایات «خلیفة الله»، با فرشتگان از جمله معارفی است که در حوزه علوم دینی و عرفانی بسیار مهم و اساسی است. عرفان، که عصاره اش نظام وحدت وجود است، هستی را دارای مراتبی می داند که هر کدام ویژگی های خاص و مستقلی دارند. مثلاً محل حضور فرشتگان که از ماده مجرد بوده اند اقرب به مقام وحدت است، حال آنکه انسان در عالم ماده مستقر است. از طرفی انسان کامل مظهر اسم اعظم خدا است و موجودات دیگر مظاهر دیگر اسمای کلّی و جزئی او هستند و چون اسم اعظم بر همه اسماء محیط است و در تمام آنها سریان و جریان دارد، بنابراین خلیفة الله نه تنها بر همه موجودات، از جمله ملائکه، احاطه دارد و در جمیع آنها ساری و جاری است، بلکه ملائکه خادمان او و به مثابه عضوی از اعضا یا شأنی از شئون او هستند.

تلقی انسان به عنوان «خلیفة اللّه فی الأرض» امروزه به عنوان آموزه ی مسلمی پذیرفته شده است؛ اما در قرآن کریم چنین اصطلاحی ذکر نشده و واژه «خلیفة» دو بار در قرآن ذکر شده است. معنای اصلی واژه «خلیفة» جانشینی و جایگزینی فرد حاضر به جای شخص غائب است و به نظر می رسد که مقصود قرآن از به کار بردن این واژه و مشتقات آن همین معنا بوده است؛ و «خلیفة اللّه» دارای معنای متناقضی است؛ زیرا خدای حاضر و حاکم بر جهان که در قرآن کریم توصیف گردیده است، غائب نمی باشد که جانشین داشته باشد. از سوی دیگر بررسی های تاریخی نشان می دهد که این اصطلاح در زمان پیامبر اسلام و اصحاب ایشان مقبولیّت نداشته است و از کاربرد آن پرهیز می کرده اند، ولی به تدریج شاید به دلایل سیاسی توسط خلفای اموی و عباسی در ادبیات سیاسی آن روزگار کاربرد و رسمیّت یافت و از حوزه سیاسی به حوزه های تفسیری، عرفانی، فلسفی و کلامی وارد گردید و انسان به عنوان خلیفه خداوند در زمین قلمداد گردید. این مقاله در پی بررسی و نقد معنای واژه «خلیفة» می باشد.

چکیده فارسی: حسد به معنای آرزوی زوال نعمت از دیگری، افزون بر امور مادی، نعمت های معنوی و کمالات خدادادی یا خودساخته را نیز شامل می شود. یکی از آیاتی که به این مطلب اشاره دارد آیه 54 سوره نساء است که در آن سخن از افرادی به میان آمده است که به دلیل فضل خدای تعالی نسبت به ایشان، مورد حسادت قرار گرفته اند. خدای تعالی به این بندگان برگزیده خویش، «مُلک عظیم» عطا کرده است. این مقاله که به روش توصیفی تحلیلی گرد آمده، در صدد تبیین معنای ملک عظیم و چگونگی حسادت به آن، با بررسی آیات مرتبط و روایات معصومان^ است و به این نتایج دست یافته که ملک عظیم همان مقام خلیفه اللهی و ولایت تکوینی است که خدای متعال به پیامبراکرم| و خاندان مطهر ایشان عطا نموده و حسادت به ملک عظیم، حسادت دشمنان اهل بیت^ به مقام امامت و خلافتی است که از سوی خدا به آن بزرگواران عنایت شده و از انگیزه های مهم مخالفت با دستور پیامبر اسلام| در مورد امامت و وصایت حضرت علی× است. چکیده عربی: الحسد بمعنى تمنّی زوال نعمة الله عن الغیر، وهو یشمل الامور المادیة، والنعم المعنویة والکمالات الموهوبة من الله للإنسان أو تلک التی اکتسبها بذاته. من الآیات القرآنیة التی تناولت هذا الموضوع، الآیة 54 من سورة النساء التی تتحدث عن أشخاصٍ حُسدوا بسبب فضل الله علیهم. فقد آتى الله تبارک وتعالى هؤلاء العباد الذین اصطفاهم «مُلکاً عظیماً». یرمی هذا البحث الذی أُجری باسلوب وصفی وتحلیلی، الى تبیین معنى المُلک العظیم وکیفیة الحسد علیه. توصّل البحث من بعد دراسة الآیات القرآنیة ذات العلاقة بهذا الموضوع وما ورد بشأنه فی الروایات المنقولة عن المعصومین^، الى أن ذلک الملک العظیم هو مقام الخلافة الإلهیة والولایة التکوینة التی آتاها الله رسوله| وأهل بیته الطاهرین. وأما الحسد على المُلک العظیم، فهو حسد أعداء أهل البیت^ على ما آتاهم الله من مقام الإمامة والخلافة، وکان ذلک من الدوافع المهمة لمخالفتهم أوامر النبی| فی ما یتعلق بإمامة الإمام علی×، والوصیة له بخلافة النبی|.

از آن هنگام که پیامبران الهی انسان ها را از وجود آینده ای درخشان و رسیدن روزی موعود آگاه کردند و نوید آن روز را دادند، انسان ها در انتظار و چشم به راه موعود الهی در چنین روزی بودند و به یک معنا می توان گفت انتظار برای فرارسیدن ظهور آن حضرت، امرى فطری و عقلى است. از سویی حضرت آیت الله خامنه ای نیز در تبیین نظریه انتظار بر مبانی انسان شناسانه ای تأکید دارد که بیانگر عمومیت و دوام این نظریه ارزشمند است. در آثار ایشان اهم مبانی انسان شناسانه این نظریه که عبارت اند از کرامت ذاتی انسان، خلیفه اللهی انسان کامل، واسطه فیض بودن امام، سعادت، کمال نهایی و ذومراتب بودن انسان پیگیری شده و درنهایت عوامل زمینه ساز ظهور از نگاه ایشان به روش توصیفی و تحلیلی در این نوشتار بررسی شده است.

الحمد لله خالق الإنسان و معلمه البیان والصلاة و السلام علی رسول الله (ص) الذی أرسله إلی الإنسان الذی لم یخلقه الله عبثا إنما خلقه لیکون خلیفة الله فی الأرض لیعمرها قال تعالی: «وإلی ثمود أخاهم صالحا قال یا قوم اعبدوا الله ما لکم من إله غیره هو أنشأکم من الأرض واستعمرکم فیها فاستغفروه ثم توبوا إلیه إن ربی قریب مجیب». ولتحقیق هذا الاستخلاف لابد من منهج والمنهج لابد أن یصل عن طریق الدعوة والدعوة لا بد أن تکون علی بصیرة قال تعالی: «قل هذه سبیلی أدعو إلی الله علی بصیرة أنا و من اتبعنی و سبحان الله و ما أنا من المشرکین».

چکیده فارسی:امتیاز تفکر سیاسی اسلام در تبیین «حاکمیت الهی» از دیگر اندیشه های سیاسی، در نقش محوری عنصر مأذونیت الهی و انتساب عقلانی آن به حاکمیت حقیقی و بالذات حق تعالی، نهفته است که در سایه سار آن از یک سو صبغه الهی یافته و از جهتی حائز مشروعیت و حقانیت می گردد.بر اساس نظام سیاسی اسلام، عالی ترین شاخص در انتساب حاکمیت به حق تعالی، باریابی متولیان امر و صاحبان اقتدار به مقام خلافت و ولایت الهی و در مظهریت اوصاف الهی آنان است؛ هر چند که خلافت انسان کامل، هرگز به مثابه تفویض امور و خالی شدن بخشی از صحنه وجود از خداوند و واگذری مقام الوهیت و ربوبیت به او نیست.نوشتار حاضر در صدد است با استنتاج از آموزه های مترقی اسلام، به تبیین حاکمیت الهی پرداخته، بر خلاف انگاره تئوکراسی در غرب، عدم تلازم میان حاکمیت الهی و نفی هر گونه سالار غیر خدایی با حذف اراده و اختیار مردم در تعیین سرنوشت سیاسی شان را روشن نماید. هرگز در آموزه های اسلام، عنان انحصاری امور به نیابت از خداوند در اختیار گروهی خاص نیست تا آنان به طور مستقل به رتق و فتق امور پرداخته و کسی جز آنان به طور مستقیم با خدا در تماس نباشد و مردم به مثابه رعیتی مکلف، مسلوب از هر نوع اراده و اختیار سیاسی و اجتماعی، تنها مأمور به فرمانبری باشند.   چکیده فارسی:یتمیز الفکر السیاسی فی الإسلام عن غیره من الأفکار السیاسیة فی رؤیته بالنسبة إلی (الحکومة الدینیة)، حیث یتبنی الإسلام نظریة السلطة المطلقة للخالق تعالی ویقر إدارة شؤون الأمة بید حکومة دینیة تکتسب شرعیتها من تعالیمه بحکم العقل. حسب النظام السیاسی فی الإسلام، فإن المثال الأسمی لحکم الله تعالی فی الأرض یتجسد فی إیکال شؤون البلاد إلی أولیائه بحق والمخلصین من عباده الذین تتجلی صفاته فیهم. وبالطبع فإن خلافة الإنسان الکامل لا تعنی تفویض الأمور إلیه والإعراض عن الله تعالی.یتطرق الکاتب فی هذه المقالة إلی بیان واقع الحکومة الدینیة التی تتعارض مع النظریة الغربیة فی الحکم، وإثبات عدم التلازم بین الحکومة الدینیة وأیة سلطة غیرها عند غض النظر عن إرادة الناس فی تعیین مصیرهم، وذلک اعتمادا علی التعالیم والأسس الدینیة. طبق النظریة الدینیة فی الحکم، فإن الله تعالی لم یوکل الحکم إلی فئة خاصة بشکل مطلق بحیث أنه سلب الإرادة سیاسیا واجتماعیا من غیرهم.